Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ
ΣΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ
Ομιλία του πρώην Οικονομικού Διπλωμάτη Πληρεξούσιου ΥπουργούΑ΄ Γιώργου Δουδούμη στην Εσπερίδα της 11 Αυγ 2018 που οργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Καστανιάς-Μούχας.
Τα Βαλκάνια είναι μια γεωπολιτισμική ενότητα, χωρίς σαφή γεωγραφικά σύνορα, με διακριτή όμως ταυτότητα, η οποία διαμορφώθηκε από πολλά ιστορικά γεγονότα.
Αποτελούνται από τη Βουλγαρία, τη Σερβία, τη Β&Ε, το Μαυροβούνιο, το Κόσσοβο, την ΠΓΔΤΜ, την Αλβανία, , τη Ρουμανία, τη Μολδαβία και την Ελλάδα. Η Τουρκία έχει ασιατική ταυτότητα και βρίσκεται εκτός.
Υπογραμμίζεται, ότι τα Βαλκάνια, με πληθυσμό περίπου 60 εκ. κατοίκους, είναι η πιο φτωχή περιοχή της Ευρώπης. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000 το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν της Ελλάδος ήταν μεγαλύτερο από το σύνολο των Ακαθάριστων Εγχώριων Προϊόντων όλων των βαλκανικών κρατών.
Το 2017 το ρουμανικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν ήταν ήδη μεγαλύτερο του ελληνικού, ενώ και αυτά των άλλων βαλκανικών χωρών είχαν αυξηθεί σημαντικά.
Τα Βαλκάνια, παρά τη φτώχεια τους, είναι ως σύνολο ένας καλός πελάτης ευρωπαϊκών προϊόντων και εμφανίζουν κάθε χρόνο ένα σημαντικό εμπορικό έλλειμμα,το οποίο δημιουργείται κυρίως από τις εμπορικές συναλλαγές τους με τις χώρες της Ευρ. Ένωσης με πρώτη τη Γερμανία. Τα μεταναστευτικά εμβάσματα καλύπτουν μόνο μέρος των εμπορικών ελλειμμάτων.
Το 2017 το βαλκανικό εμπορικό έλλειμμα ήταν 55 δισ. ευρώ, με την Ελλάδα και τη Ρουμανία να καλύπτουν μαζί περισσότερο του 50% του εμπορικού ελλείμματος όλων των βαλκανικών χωρών. 21 δισ. ευρώ ήταν το ελληνικό εμπορικό έλλειμμα και 13 δισ. ευρώ το ρουμάνικο. Αυτό συμβαίνει διότι οι βαλκανικές χώρες σε παγκόσμιο επίπεδο δεν παράγουν ανταγωνιστικά προϊόντα.
Στον δείκτη της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας της περιόδου 2017-2018 του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ σε σύνολο 137 χωρών ως πιο ανταγωνιστική βαλκανική χώρα εμφανίζεται η Βουλγαρία στην 49η θέση, ενώ η Ελλάς βρίσκεται στην 87η μπροστά μόνο από τη Μολδαβία και τη Β&Ε όσον αφορά τα Βαλκάνια. Εκτός από τη φτώχεια, υπάρχουν και άλλα αρνητικά χαρακτηριστικά που δυσκολεύουν πολύ την ανάπτυξη κάθε μιας βαλκανικής χώρας ξεχωριστά και φυσικά ολόκληρης της βαλκανικής περιοχής.
Πρόκειται για το δημογραφικό πρόβλημα, που γίνεται οξύτερο λόγω της εξερχόμενης μετανάστευσης, και για τη διαφθορά, που και αυτή συνοδεύεται από την οργανωμένη εγκληματικότητα.
Για το δημογραφικό αναφέρω ως πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, οι οποίες έγιναν μέλη του ΝΑΤΟ στα τέλη Μαρτίου του 2004 και της ΕΕ την 1η Ιανουαρίου του 2007.
Η μετανάστευση Βουλγάρων από το 1990 μέχρι σήμερα έχει απομακρύνει από την πατρίδα τους 2 εκ. άτομα. Ο βουλγαρικός πληθυσμός μειώθηκε από 9 εκ. σε 7 εκ. κατοίκους. Τη μεγαλύτερη φυσική μείωση του πληθυσμού της υπέστη η Βουλγαρία την τριετία 2015-2017. Είναι αξιοσημείωτο, ότι η μείωση του αγροτικού πληθυσμού είναι περίπου τετραπλάσια αυτής του αστικού πληθυσμού.
Στη Ρουμανία έχει μειωθεί ο πληθυσμός κατά 4 εκ. σε σχέση με το 1990, από 23 εκ. σε 19 εκ. κατοίκους. Από τη Μολδαβία έχει μεταναστεύσει τουλάχιστον το ένα τρίτο του εργατικού δυναμικού.
Στην Αλβανία, τα στατιστικά στοιχεία του πρώτου τριμήνου του 2018 εμφανίζουν για πρώτη φορά στην ιστορία της τους θανάτους να υπερτερούν των γεννήσεων.
Όσον αφορά τη διαφθορά, είναι καθολική, κυρίως στα Δυτ. Βαλκάνια, που αποτελούνται από την Αλβανία και 5 τμήματα της τέως Γιουγκοσλαβίας (Σερβία, Β&Ε, Μαυροβούνιο, ΠΓΔΤΜ και Κόσσοβο).
Δυστυχώς, αρκετοί πολιτικοί ηγέτες των Βαλκανίων λόγω διαφθοράς είναι εκβιάσιμοι και εύκολα διαχειρίσιμοι από τη Δύση και έχουν χαρακτηριστεί με τον νέο όρο «σταθεροκράτες» διότι χωρίς να είναι δικτάτορες κυβερνούν αυταρχικά στο εσωτερικό των χωρών εξασφαλίζοντας μια ελεγχόμενη πολιτική σταθερότητα και παράλληλα εκτελούν τις εντολές των επικυρίαρχων όσον αφορά τα διεθνή θέματα γεωπολιτικής σημασίας και όχι μόνον.
Τα Βαλκάνια εκτός από φτωχά και διεφθαρμένα είναι σημαντικά για τη Δύση λόγω της γεωστρατηγικής τους θέσης, κοντά στις πλούσιες σε ενεργειακούς πόρους περιοχές της ευρύτερης Ανατολικής Μεσογείου και του Καυκάσου, αλλά και κοντά στο άνοιγμα προς τη ζεστή θάλασσα της Μεσογείου, που επιχειρεί εδώ και αιώνες η Ρωσία, είτε ως αυτοκρατορία, είτε ως Σοβιετική Ένωση, είτε με τη σημερινή της κρατική μορφή.
Από τα 10 βαλκανικά κράτη 5 είναι μέλη του ΝΑΤΟ (Ελλάς, Βουλγαρία, Ρουμανία, Αλβανία, Μαυροβούνιο) 3 είναι και μέλη της Ευρ. ΄Ενωσης (Ελλάς, Βουλγαρία, Ρουμανία), 4 είναι υποψήφια μέλη για ένταξη στην Ευρ. Ένωση, η ΠΓΔΤΜ, από τον Δεκέμβριο του 2005, το Μαυροβούνιο από τον Δεκέμβριο του 2010, η Αλβανία, από τον Ιούνιο του 2014 και η Σερβία, η οποία αποτελεί το μήλο της έριδος μεταξύ Ευρ. Ένωσης και Ρωσίας, είναι υποψήφια από τον Μάρτιο του 2012. Το ΝΑΤΟ δεν θέλουν ούτε να το ακούνε οι Σέρβοι μετά τον νατοϊκό βομβαρδισμό της χώρας τους, το 1999 .
Αίτηση ένταξης στην Ευρ. Ένωση υπέβαλε και η Β&Ε τον Φεβρουάριο του 2016.
Το Κόσσοβο, το οποίο κήρυξε την ανεξαρτησία του τον Φεβρουάριο του 2008, δεν το έχουν αναγνωρίσει 5 χώρες της Ευρ. Ένωσης (Ελλάς, Κύπρος, Ισπανία, Ρουμανία και Σλοβακία), αλλά και πολύ μεγάλες και σημαντικές χώρες, όπως η Ρωσία, η Κίνα, η Ινδία, η Βραζιλία κ.ά. Το Κόσσοβο δεν είναι μέλος του ΟΗΕ δεδομένου ότι η Ρωσία, υποστηρίζοντας τη Σερβία, προβάλλει βέτο ως Μόνιμο Μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Πάντως, βάσει του ισχύοντος ψηφίσματος 1244 της 10ης Ιουνίου του 1999 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, το Κοσσυφοπέδιο συνεχίζει να ανήκει στη Σερβία.
Όμως, το Κόσσοβο βρίσκεται υπό την άμεση προστασία των ΗΠΑ, οι οποίες έχουν εγκαταστήσει σε αυτό τη μεγαλύτερη βάση που δημιούργησαν οι ΗΠΑ στο εξωτερικό μετά τον πόλεμο του Βιετνάμ, τη βάση Bondsteel. Βλέπουμε, ότι ΝΑΤΟ και Ευρ. Ένωση κυριαρχούν στα Βαλκάνια.
Αντίθετα, η Ρωσία διαθέτει επιρροή στη Σερβία, στη Σερβική Δημοκρατία της Β&Ε, ελάχιστη επιρροή στην ΠΓΔΤΜ και στη Μολδαβία, όπου η κυβέρνηση έχει ευρωπαϊκό προσανατολισμό, ενώ ο πρόεδρος είναι κομμουνιστής και ρωσόφιλος.
Όλα αυτά τα κράτη, στα οποία η Ρωσία διαθέτει κάποια επιρροή, είναι περίκλειστα, δηλαδή δεν βρέχονται από θάλασσα και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Το μόνο παράκτιο κράτος στο οποίο η Ρωσία διαθέτει ακόμη ερείσματα στον πληθυσμό είναι το Μαυροβούνιο, το οποίο εντάχθηκε τον Μάιο του 2017 στο ΝΑΤΟ. Ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού του Μαυροβουνίου έχει σερβική συνείδηση και υποστηρίζει τη Σερβία. Όταν το 2006 έγινε δημοψήφισμα με ερώτημα Ναι ή Όχι στην ανεξαρτητοποίηση του Μαυροβουνίου, το όριο ήταν 55% και το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος με το οποίο τελικά ανεξαρτητοποιήθηκε το Μαυροβούνιο ήταν 55,5%.
Οι Ρώσοι είχαν επενδύσει οικονομικά και πολιτικά στο Μαυροβούνιο και είχαν καταβάλλει μεγάλες προσπάθειες να αποτρέψουν την ένταξή του στο ΝΑΤΟ.
Παρά ταύτα, η Ρωσία διαθέτει μια ξεχωριστή κυριαρχία σε ολόκληρη τη βαλκανική χερσόνησο μέσω των ενεργειακών κολοσσών Gazprom και Loukoil δεδομένου ότι υπάρχει μεγάλη εξάρτηση όλων των βαλκανικών χωρών από τις ρωσικές ενεργειακές πρώτες ύλες, δηλαδή το αργό πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.
Επίσης, μέσω Βαλκανίων θα διοχετεύεται στην Ευρ. Ένωση φυσικό αέριο μέσω του αποκαλούμενου Νότιου Διαδρόμου, δηλαδή μέσω του αγωγού ΤΑΡ που θα διασχίζει την Ελλάδα και την Αλβανία ως επιμήκυνση του αγωγού ΤΑΝΑΡ, που θα τροφοδοτεί με αζέρικο φυσικό αέριο μέσω Τουρκίας την ευρωπαϊκή αγορά. Αποκαλύπτεται έτσι και μια άλλη, σημαντικότατη, χρησιμότητα των Βαλκανίων για τη δυτική Ευρώπη πέραν αυτής του πελάτη προϊόντων: τα Βαλκάνια ως ενεργειακός διάδρομος για την ενεργειακή επάρκεια της Ευρ. Ένωσης.
Εκτός της Δύσης και της Ρωσίας παρατηρείται τα πρόσφατα χρόνια μια όλο και εντονότερη οικονομική παρουσία της Κίνας στα Βαλκάνια. Πρόκειται κυρίως για χορηγήσεις δανείων εκ μέρους κινεζικών τραπεζών προκειμένου να κατασκευάζονται από κινέζικες εταιρείες μεγάλα έργα υποδομής, π.χ. σιδηρόδρομοι, υδροηλεκτρικά έργα, έργα οδοποιίας κ.ά.
Η κινέζικη παρουσία στα Βαλκάνια, περιλαμβανομένης της παρουσίας της COSCO στον Πειραιά, έχει ενοχλήσει τόσο τη Γερμανία όσο και τις ΗΠΑ, που έχουν εκφράσει δημοσίως τη δυσφορία τους, διότι μια ισχυρή οικονομική παρουσία εκτός των οικονομικών συνεπειών ακολουθείται μετά βεβαιότητος από πολιτική επιρροή.
Πολιτική επιρροή στα Βαλκάνια έχει ως κοντινή περιφερειακή δύναμη και η Τουρκία με προίκα το οθωμανικό παρελθόν στην περιοχή και τα αντίστοιχα μουσουλμανικά απομεινάρια, στη Β&Ε, στο Κόσσοβο, στην Αλβανία, στην ΠΓΔΤΜ και στη Βουλγαρία.
Οι ΗΠΑ υποστηρίζουν γενικά τους Αλβανούς στα Βαλκάνια σε αντίθεση με τους Σλάβους, τους οποίους δεν εμπιστεύονται λόγω της φυλετικής και θρησκευτικής συγγένειάς τους με τους Ρώσους.
Τα Βαλκάνια χαρακτηρίζονται πρόσφατα όλο και πιο συχνά, πολύ εύστοχα, ως ένα μη τελειωμένο έργο (unfinished project), εφόσον οι διαδικασίες ρύθμισης των γεωπολιτικών ζητημάτων της περιοχής βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη και τα προβλήματα που αναζητούν ακόμη λύσεις είναι πολλά, σύνθετα και ως εκ τούτου δύσκολα.
Δύο κύρια θέματα αποτελούν αντικείμενα προς επίλυση: η προσπάθεια στέγασης σε ένα κράτος των Αλβανών, οι οποίοι ζουν σήμερα στην Αλβανία, στο Κόσσοβο και στην ΠΓΔΤΜ, όπως και του αλβανόφωνου πληθυσμού του Μαυροβουνίου.
και η προσπάθεια της Σερβικής Δημοκρατίας της Β&Ε και του βόρειου Κοσσόβου να στεγαστούν ως αντιστάθμισμα στη Σερβία, όπως το επιθυμούν οι κάτοικοι των περιοχών αυτών, με αλβανικό και σερβικό πληθυσμό αντίστοιχα.
Το αλβανικό ζήτημα και το σερβικό ζήτημα συνιστούν σήμερα τα δύο κύρια βαλκανικά προβλήματα, τα οποία θα μπορούσαν να λυθούν με εντυπωσιακή ευκολία, αν συμφωνούσαν οι μεγάλοι εξωβαλκανικοί δυτικοί παράγοντες, κυρίως η Γερμανία και οι ΗΠΑ, οι οποίοι προτιμούν να διαιωνίζουν μια ελεγχόμενη εκ μέρους τους αστάθεια μη επιτρέποντας την ένωση των Σέρβων υπό μια εθνική στέγη και μεθοδεύοντας την αλβανική λύση χωρίς το σερβικό αντιστάθμισμα με το σκεπτικό ότι μια μεγάλη Σερβία θα μπορούσε να αποτελέσει όχημα για τη Ρωσία, που θα καθιστούσε ενδεχομένως τη Μόσχα σημαντική φιγούρα στη βαλκανική σκακιέρα.
Η Ελλάς διατηρεί μια έντονη παρουσία στις περισσότερες βαλκανικές χώρες στο επίπεδο των εμπορικών ανταλλαγών και των επενδύσεων. Πολλές ελληνικές επιχειρήσεις επέλεξαν να ισχυροποιηθούν διεθνώς στηριζόμενες στις γειτονικές χώρες της Ελλάδος, όπου μπορούν να δρουν διαθέτοντας συγκριτικά πλεονεκτήματα έναντι των ανταγωνιστών τους, κυρίως φορολογικά. Το 2017 η αξία των ελληνικών εξαγωγών στις βαλκανικές χώρες (συμπεριλαμβανομένης της Τουρκίας) κάλυψε το 20,3% της αξίας του συνόλου των ελληνικών εξαγωγών.
Οι ελληνικές εξαγωγές σε μερικές βαλκανικές χώρες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες διότι τα ποσοστά που καλύπτουν τα πετρελαιοειδή είναι πολύ ψηλά. Οι καλύψεις των εξαγωγών πετρελαιοειδών ως ποσοστό κάλυψης της αξίας των εξαγωγών της Ελλάδος στις βαλκανικές χώρες κατά το 2016 είχαν ως εξής: Μολδαβία 85%, Μαυροβούνιο 82%, ΠΓΔΤΜ 59%, Τουρκία 46%, Κόσσοβο 54%, Αλβανία 21%, Βουλγαρία 8%, Σερβία 4%, Ρουμανία 1%. Αν ληφθεί υπόψη, ότι και ένα σημαντικό μέρος των εισαγωγών της Ελλάδος από τις βαλκανικές χώρες καλύπτεται από τα πετρελαιοειδή (π.χ., για το 2014, από την Αλβανία 47%, από την ΠΓΔΤΜ 28%, από την Τουρκία 16%, από τη Βουλγαρία 14%, από τη Σερβία 13%) τότε γίνεται σαφές, ότι οι εμπορικές σχέσεις της Ελλάδος με τις βαλκανικές χώρες δεν είναι ανεπτυγμένες στο επιθυμητό ποιοτικό επίπεδο.
Στα Βαλκάνια δραστηριοποιούνται γύρω στις 4.000 επιχειρήσεις ελληνικών συμφερόντων με συνολικές επενδύσεις που ξεπερνούν τα 10 δισ. €. Η κρίση στην Ελλάδα είχε όμως αντίκτυπο και στις ελληνικές επενδύσεις στις άλλες βαλκανικές χώρες. Εκτιμάται, ότι αποσύρθηκαν από αυτές κεφάλαια ελληνικών συμφερόντων ύψους 1,5 δισ. ευρώ. Κυρίως εθίγησαν η Αλβανία και η ΠΓΔΤΜ.
Ιδιαίτερα μεγάλες είναι οι απώλειες των ελληνικών τραπεζών στα Βαλκάνια. Υποχώρηση σημειώθηκε και στον τομέα των τηλεπικοινωνιών.
ΣΕ ΚΑΘΕ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΗ ΕΛΛΑΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΣΥΜΜΑΧΙΕΣ
Πολυμερείς, τριμερείς ή έστω σε διμερή βάση. Μεταξύ αυτών που προσφέρονται για μια συμμαχία σε διμερή βάση ξεχωρίζει η Βουλγαρία
Και οι δύο χώρες, Ελλάς και Βουλγαρία
- Συνορεύουν άμεσα με την ισλαμική Τουρκία.
- Έχουν μουσουλμανικές μειονότητες.
- Έχουν ως ισχυρό συνδετικό κρίκο την ορθοδοξία.
- Είναι χώρες του ΝΑΤΟ και της ΕΕ.
- Έχουν εντονότατο δημογραφικό πρόβλημα.
- Έχουν και εντονότατο οικονομικό πρόβλημα. Η Βουλγαρία είναι η πιο φτωχή χώρα της ΕΕ.
- Υπάρχει ως «προίκα» η μεταξύ των δύο χωρών πολύ καλή εμπορική-οικονομική συνεργασία από το 1990 μέχρι σήμερα. Το 1990 η αξία των ελληνικών εξαγωγών στη Βουλγαρία ήταν μόνο 53 εκ. δολάρια, όμως το 2016 και το 2017 η Βουλγαρία ήταν ο πέμπτος προορισμός των ελληνικών εξαγωγών παγκοσμίως με ελληνικές εξαγωγές αξίας 1,2 και 1,3 δισ. ευρώ αντίστοιχα, ενώ η αξία του όγκου των συναλλαγών στα ίδια έτη ξεπέρασε τα 2,7 και τα 2,9 δισ. ευρώ αντίστοιχα.
- Τώρα προστίθεται και η ενεργειακή συνεργασία. Εντός του 2018 προβλέπεται η έναρξη κατασκευής του διασυνδετήριου αγωγού φυσικού αερίου Ελλάδος – Βουλγαρίας (IGB), ο οποίος θα μεταφέρει μέσω Κομοτηνής φυσικό αέριο στη Βουλγαρία και στη συνέχεια, μέσω Ρουμανίας, στην κεντρική και δυτική Ευρώπη.
Υπό αυστηρές προϋποθέσεις μπορεί και η Αλβανία να εξελιχθεί σε ουσιαστικά συμμαχική χώρα της Ελλάδος, εφόσον πάψει, καταρχάς, να προκαλεί στηριζόμενη σε τουρκικές μεγαλοστομίες.
Ο αγωγός φυσικού αερίου ΤΑΡ (Trans Adriatic Pipeline), που θα διασχίζει τη βόρειο Ελλάδα και θα συνεχίζει στην Αλβανία με κατεύθυνση την Ιταλία (υποθαλασσίως) αλλά και προς Βορρά (Μαυροβούνιο – Κροατία), ως αγωγός Ιονίου και Αδριατικής (ΙΑΡ – Ionian Adriatic Pipeline), είναι μια καλή αρχή για ευρύτερη συνεργασία σε περισσότερους τομείς μεταξύ Ελλάδος και Αλβανίας.